Polska sztuka / Rzeźba

  • Odsłon:

    455

Katarzyna Kobro

Katarzyna Kobro to polska rzeźbiarka urodzona 26 stycznia 1898 roku w Moskwie. Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, jako dziewiętnastolatka rozpoczęła studia rzeźbiarskie w Moskiewskiej Szkole Malarstwa, Rzeźby i Budownictwa. Oprócz tego po maturze, jako wolontariuszka, pomagała przy pielęgnacji rannych żołnierzy w szpitalu w Moskwie. Poznała tam swojego przyszłego męża - Władysława Strzemińskiego, który był inżynierem, natomiast w wojsku pełnił funkcję oficera saperów. Dziś Strzemiński jest znany jako prekursor polskiego konstruktywizmu oraz unizmu. To właśnie Katarzyna Kobro rozbudziła w nim zainteresowanie sztuką - pokazując mu swoje szkice oraz opowiadając o swojej pasji. Trzy lata później przeniosła się do Smoleńska, gdzie wykładała rzeźbę w szkole ceramiki. W tym samym roku wzięła ślub z Władysławem Strzemińskim. W 1922 roku młode małżeństwo nielegalnie przekroczyło granicę Polski. <br><br>


W stolicy kraju założyła Grupę Artystów Awangardowych <i>"Blok"</i>. Należała również do znanej grupy <i>"Praesens"</i>, która propagowała głównie sztukę użytkową z architekturą na czele. W 1929 roku wraz z Henrykiem Stażewskim i Władysławem Strzemińskim opuścili grupę <i>"Praesens"</i> na rzecz łódzkiej grupy <i>"a.r."</i> - Artyści Rewolucyjni. Gromadzili oni polskie dzieła sztuki nowoczesnej, by móc stworzyć Kolekcję Sztuki Nowoczesnej w Łodzi. W 1931 została otwarta Międzynarodowa Kolekcja Sztuki Nowoczesnej w Łodzi oraz ukazała się książka <i>"Kompozycja przestrzeni. Obliczanie rytmu czasoprzestrzennego"</i> Katarzyny Kobro oraz Władysława Strzemińskiego. Zaproponowali organizację przestrzeni opartą na proporcjach związanych z wymiarami człowieka.  W tym okresie Kobro została członkiem Redakcji <i>"Forma"</i> - czasopisma Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków. W następnych latach na świat przyszła córka, Nika, która została propagatorką sztuki swoich rodziców (jest autorką książek <i>"Sztuka, miłość i nienawiść. O Katarzynie Kobro i Władysławie Strzemińskim"<i>).  Następnie w obliczu wybuchu wojny wyjechali do rodziny, do miejscowości Wilejka. W 1937 roku jako jedyna polska artystka podpisała "Dimensionist Manifesto" - wydany między innymi przez takich artystów jak Hans Arp oraz Marcel Duchamp. Domagali się oni uniwersalnego i nowego podejścia do sztuki oraz człowieka. Artystka dołączyła również do grupy Abstraction - Creation, do której należeli m.in. Kandinsky oraz Mondrian. Artyści należący do owego ugrupowania wyznaczyli sobie za cel promowanie sztuki abstrakcyjnej poprzez grupowe wystawy. <br><br>


W 1940 roku Katarzyna Kobro powróciła z rodziną do okupowanej Łodzi, gdzie zostali zmuszeni do podpisania tzw. listy rosyjskiej. Kolejne lata były trudne dla artystki - rozstała się z mężem, trwały rozprawy sądowe o opiekę nad dzieckiem, a ponadto nie mogła znaleźć stałego zatrudnienia i musiała zarabiać produkcją filcowych zabawek.  W 1949 roku zostaje oskarżona o "odstępstwo od narodowości polskiej". W listopadzie została skazana na więzienie, jednak parę miesięcy później otrzymała wyrok uniewinniający. W czerwcu 1950 roku trafiła do Instytutu Onkologii - przez dwa miesiące leczyła wykrytego raka. 21 lutego 1951 roku zmarła  - w wieku 53 lat. Została pochowana w Łodzi na cmentarzu prawosławnym na Dolach. <br><br>


Dla okresu jej pobytu w ZSRR typowe są prace <i>"Konstrukcja wisząca 1"</i> i <i>"Konstrukcja wisząca 2"</i> o charakterze asamblaży z gotowych przedmiotów metalowych i drewnianych. Łączyły się one z sobą na luźnych zamocowaniach, dzięki czemu drgały, obracały się, zmieniały w pewnym stopniu położenie. Jako prekursorka konstruktywizmu odrzuciła indywidualizm, subiektywizm i ekspresjonizm sztuki; na ich miejsce wstąpił bezwzględny obiektywizm formy. Oprócz konstrukcji przestrzennych, w tym czasie Katarzyna Kobro rzeźbiła również kobiece akty, w których widać inspirację kubizmem. <br><br>


Katarzyna Kobro wywołała rewolucję w sposobie myślenia o rzeźbie. Przeniosła teorię unizmu, która z początku była tylko teorią malarską, na zagadnienia przestrzeni. Z założenia unizm miał być sztuką nieprzedstawiającą i pozbawioną tematu; obrazy operowały elementami niekojarzącymi się z żadnymi znanymi kształtami natury, nie wywoływały żadnych skojarzeń ze światem znanym człowiekowi z przeżyć, nazw, oglądania. Było to dążenie do czystej plastyki - działanie na widza wyłącznie poprzez kolor, kształt i podział płaszczyzny obrazu. Budowa przestrzennej formy pozbawiona była akcentów dominujących, a jej elementy równoważnie rozłożone względem siebie. Dla niej rzeźba nie była już bryłą. Podstawową sprawą, podobnie jak w pracach Gabo i Pevsnera, była rezygnacja z zamkniętej bryły i rozłożenie elementów formy w przestrzeni. Wspomniany unizm był nowym kierunkiem, którego prekursorem był jej mąż. Powszechnie uznaje się, że rzeźba Kobro jest silnie związana z teorią sztuki Strzemińskiego. 


Katarzyna Kobro w swoich pracach często podejmowała próbę poszukiwań nowych związków między formą a przestrzenią. Nierzadko były to kompozycje powstały w wyniku ścisłych obliczeń matematycznych, a były to często układy kształtów prostych, zazwyczaj wygiętych, szerokich pasów i prostokątnych płaszczyzn. Stanowiły układy otwarte, przeważnie barwne, np.<i> "Kompozycja przestrzenna nr 6" </i> (1931 rok, Muzeum Sztuki w Łodzi). Rzeźbę pojmowała jako niekończącą się przestrzeń, która jest jednorodna i nie posiadająca żadnych szczególnych miejsc, tj. żadnego punktu odniesienia. W jej pracach nie było podziału na przestrzeń zamkniętą w bryle i otoczenie, lecz dzieło musiało współistnieć z przestrzenią oraz pozwalać się jej przenikać. 


Los jej prac był niezwykle tragiczny. Rzeźb abstrakcyjnych zachowało się zaledwie czternaście, a sześć zniszczonych prac zostało zrekonstruowanych na podstawie dokumentacji fotograficznej. Zachowało się również siedem aktów, trzy prace malarskie i kilka przykładów opracowań typograficznych. Niestety - większa część jej dorobku artystycznego została zniszczona przez okupanta; część rzeźb z drewna posłużyła jej w chwilach najbardziej tragicznej wojennej nędzy jako opał do przygotowania dla dziecka ciepłego pożywienia. Nic więc dziwnego, że dziś prace artystki są niezwykle cenne. Muzeum Sztuki w Łodzi jest posiadaczem aż 17 rzeźb, jedną pokazuje Centrum Pompidou w Paryżu. <br><br>


Dziś postać artystki jest głównie kojarzona z Łodzią. Muzeum Sztuki w Łodzi zostało zapoczątkowane przez Katarzynę Kobro oraz Władysława Strzemińskiego; logo łódzkiego urzędu marszałkowskiego jest oparte na jednej z kompozycji Kobro; w Nowym Centrum Łodzi zaprojektowanym przez Roba Kriera ma powstać Rynek Kobro. Bez wątpienia Kobro była artystką, która wyprzedzała swoją epokę. Dzięki temu stała się jedną z nielicznych Polek, której prace przekroczyły granice kraju i odniosły sukces. Za życia była niedoceniona, żyła w cieniu twórczości swojego męża, choć należy pamiętać, że to ona zaraziła go pasją do sztuk plastycznych.  Z czasem została uznana za jedną z najbardziej wpływowych artystek XX wieku.  <br><br><br>


Zdjęcie dołączone do artykułu to "Kompozycja przestrzenna 4", 1929 rok, stal, farba olejna, 40 x 64 x 40 cm, Muzeum Sztuki w Łodzi

<br><br><br>

<i>Jolanta Nowaczyk, 26 grudnia 2009</i>